माग अनेक तर सपना एक

एउटी बुढी आमालाइ जिवनमा धेरै थोक चाहिएको थियो। तर उनले यस्तो वरदान पाइन जसअनुरुप उनले एकथोक भन्दा बढ्ता माग्न पाउँदिन थिइन। त्यसैले बढो चलाखीपुर्ण रुपमा उनले यसो भनिन - " चारतल्ले घरको कौसीमा बसेर वरिपरि धान खाने खेत हेर्दै नातीलाइ सुनको थालमा बुहारीले खाना खुवाको हामी बुढा-बुढिले हाँस्दै हेर्न पाउँ"।माग जम्मा एउटै थियो तर उनले यसरी मागिन कि त्यसभित्र सम्पत्ति थियो, घर-जग्गा थियो, सन्तान थिए अनि खुसी थियो।

डा.गोविन्द केसीले स्वास्थ्य र चिकित्सा शिक्षा सुधारको माग राखेर सत्याग्रह प्रारम्भ गरेको झन्डै पाँच वर्ष पुग्न लाग्यो। यसबिच उनी १०० दिनभन्दा बढि बडो कष्टपुर्ण निर्जल-निराहार अनशनमा बसिसकेका छन् । संयोगवश दशौँ सत्याग्रह थाल्दै गर्दा उनले मागेका कुराहरु पनि दशवटा नै छन् । अनि आजसम्म आउँदा सतहमा देखिने मुद्दाहरु पनि दशौँ किसिमका छन् ।कहिले लोकमान त कहिले मनमोहन मेडिकल कलेज , कहिले वरिष्ठ डिन त कहिले चिकित्सा शिक्षा ऎन। सबैले प्रश्न गर्छन् : के यस्तै झिनामसिना कुराका लागि डा.केसीले प्राणकै आहुती दिन लागेका हुन् ?
यो प्रस्नको उत्तर जान्नु नै साच्चै डा.केसीलाइ बुझ्नु हो, उनको सत्याग्रहलाइ बुझ्नु हो।

प्रसङ्ग करिब दुई वर्ष अघिको हो, वरिष्ठ पत्रकार बिजय कुमारले एक टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा सोधेका थिए - गोविन्दजी तपाइका जिवनका तीन प्राथमिकताहरु के-के हुन। डा. केसीले जवाफ दिए- एक बिरामी, दुई विद्यार्थी । मेरो जिवनमा तेस्रो प्राथमिकता नै छैन । बिजय कुमार आफैँ अवाक भए।

यसअर्थ , डा. केसीका हरेक मागहरु विद्यार्थी र बिरामीलाइ बिचमा राखेर छलफल गरियो भने बुझ्न सजिलो हुन्छ।

काठमाडौलाई पुगिसको
गाउँ ठाउँमा पुग अब।

यो माग विशेषत बिरामीका लागि हो।चिकित्सक भएका ठाउँमा बिरामी जान्छन् यो सामान्य कुरा हो। तर बिरामी भएका ठाउँमा चिकित्सक पुग्छन् त्यो असामान्य कुरा हो। डा.गोविन्द केसी आफ्नै खर्चमा औषधि बोकेर कुना-काप्चाका बिरामी खोज्दै जान्छन् । झन्डै पच्चीस वर्ष भयो रे, यसरी बिरामी खोज्दै हिँड्न थालेको। यो क्रममा अनेकौं सरकार फेरिए, दुई-चार वटा त व्यव्स्थै फेरियो तर जुन जोगी आएपनि कानै चिरेका। न जाजरकोटमा कुनै अस्पताल बन्यो न हुम्ला जुम्लामा डाक्टर पुग्ने वातावरण नै । 

जाजरकोटमा त एकपटक आफुले सकिनसकी काठमाडौदेखि लगेको औषधि बिचमै सकिएछ। आधा बिरामी लाइनमै थिए रे। त्यसपछि उनलाइ लागेछ , अजुँलिमा बोकेर हिँडेको पानीले कतिजनाको प्यास मेट्ने?
अनि डा.केसीले नयाँ प्रयोग थाले गाविस गाविसमा पुगेर त्यहिँ उपलब्ध स्वास्थ्य कर्मिको सीप बिकास गर्ने। त्यसैले उनी आफ्नो हरेक तीन दिने क्याम्पमा दुई दिन बिरामी जाँच्छ्न र तेस्रो दिन कुन रोगसम्बन्धि बिरामी धेरै छन् त्यसैअनुरुप स्वास्थ्य कर्मिलाई ट्रेनिङ दिन्छन् । हाडजोर्नी सम्बन्धि तालिम त झन् छुटाउदै छुटाउदैनन।

यसो गर्दा सानोतिनो समस्या त गाउँ-ठाउँमै ठिक हुने भयो। तर गम्भीर प्रकृतिमा बिरामी? यस कुराले धेरैपटकसम्म डा.केसीको मथिङ्गल हल्लाइरह्यो। अन्त्यमा उनले निष्कर्ष निकाले काठमाडौ केन्द्रित चिकित्सकलाई गाउँ-ठाउँमा पुग्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

उनको सपना छ : हेल्थ पोस्ट लेभलमा एम.बि.बि.एस , प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा जि.पि (General Practioner) अनि जिल्ला जिल्लामा विशेषज्ञ चिकित्सक ।

डा.केसीको यो सपना पूरा भए सच्चा मानेमा स्वास्थ्य क्षेत्रको विकेन्द्रीकरण हुनेछ। आहा! घर छेउमै सुत्केरी सुविधा , अपरेसन गर्नुपरे अलि पर स्वास्थ्य केन्द्र अनि क्यान्सर नै भए पनि आफ्नै जिल्लामा उपचार।

एक प्रदेश
एक सरकारी मेडिकल कलेज

यो माग बिरामी र विद्यार्थि दुवैका लागि हो। अहिलेको स्थिति कतिसम्म नमिल्दो छ भने , काठमाडौमा बगरल्ती खुलेका प्राइभेट मेडिकल कलेजहरुमा बिरामी नै आउँदैनन् । कोहि फाट्टफुट्ट पुगिहाल्यो भने , सयौंका संख्यामा आएर विद्यार्थिले घेरीहाल्छ्न।
अब दुर्गम जिल्लाको एउटा दृश्य सम्झनुस जहाँ स्वास्थ्यकर्मी नै जाँदैनन् । कोहि फाट्टफुट्ट पुगिहाल्यो भने हजारौंको संख्यामा आएर बिरामीले घेरा हाल्छ्न।

यहाँनेर डा.केसीले मध्यमार्गी बाटो सुझाएका छन् , काठमाडौमा मेडिकल कलेज खोल्न रोक लगाउने अनि थप्न चहानेलाइ विभिन्न जिल्लामा पुर्याउने। मेडिकल कलेज सँगै कम्तीमा ३-४ सय शैयाको अस्पताल खुल्छ, विशेषज्ञ चिकित्सक हुन्छन् , औषधालय हुन्छ, ल्याब हुन्छ।"बिरामी खुशी , विद्यार्थि झनै खुशी "।

उनको सपना छ - एउटा दाङमा खुलोस जसले सल्यान, रोल्पा जस्ता ठाउँका जनतालाइ पनि सुविधा होस। अर्को धनगढीमा खुलोस ताकि कैलाली-कन्चनपुरका जनता उपचार गराउने नाममा सिमा पारी नठगिउन। पुर्वमा उदयपुरमा खुलोस जसले तराइका सिराहा, सप्तरीलाई मात्रै होइन पुर्वी पहाडका सोलुखुम्बु र ओखलढुंगाका जनता लाई पनि एकै ठाउँमा बाँध्नेछ।

के डा.केसीले यस्तो सपना देख्नु नाजायज हो?

सरकारको लगानी होस
चिकित्सा शिक्षा निशुल्क होस!!

झट्ट हेर्दा यो मुद्दा विद्यार्थि केन्द्रित देखिएपनि यसले कालन्तरमा फाइदा पुग्ने भनेको बिरामीलाई नै हो। लाखौं-लाख मोलमोलाइ गरि तयार पारिएका चिकित्सक के गाउँ-गाउँमा गएर सुविधा दिन तयार हुन्छन् ?
फेरि यति महङ्गो चिकित्सा शिक्षा कति प्रतिशत नेपालीले अफोर्ड गर्ने हैसियत राख्छन् ?
त्यसैले यसमा सरकारले लगानी गर्नुपर्छ।

डा केसीको सपना छ : सरकारले हरेक प्रदेशमा खोलेको मेडिकल कलेजहरुमा पुर्ण छात्रवृत्ति सिट होस। रुकुम, रोल्पा र जाजरकोट अनि सिराहा, सप्तरी र तिलाठीका छोराछोरीले पनि निशुल्क डाक्टर पढ्न पाउन।अनि तिनीहरू नै आफ्नो गाउँ-ठाउँमा गएर सुविधा प्रधान गरून्। पोस्ट ग्र्याजुएट पढाई निशुल्क होस अनि उत्पादन भएका विशेषज्ञ चिकित्सक जिल्ला जिल्लामा पुगुन।

दशौँ सत्याग्रह प्रारम्भ गर्दै गर्दा , मैले डा.केसीलाइ यसो भनेको थिएँ - सर कति धेरै माग भएछ है , फ्लेक्स पनि ठूलो छाप्नु पर्ने भयो।
यसो भन्दै गर्दा   , डा.केसी फिस्स हाँसे अनि उहि बुढी आमाको कथा सुनाउदै मलाइ सम्झाए। बाबु मैले मागेको के हो थाह छ -" हरेक प्रदेशमा एउटा सरकारी मेडिकल कलेज खुलोस। त्यसको सुविधासम्पन्न अस्पताल होस। त्यहाँ मेडिसिनको निशुल्क पढाइ होस अनि त्यहाँबाट उत्पादन भएका गुणस्तरीय चिकित्सक गाउँ-गाउँ गएर स्वास्थ्य सुविधा प्रधान गरुन, अरु केही छैन , बस यत्ती हो।"

आफुले देखेको सपना पूरा गर्न डा.केसी जस्तोसुकै मुल्य चुकाउन पनि तयार छन् । निशुल्क पढाउ भन्दै गर्दा , शिक्षा मन्त्री ७० लाखको कालोबजारीलाई प्रोत्साहन दिन्छन् । धनगढी र उदयपुरमा मेडिकल कलेज खोल भन्दै गर्दा, डिन काठमाडौका लाई सम्बन्धन दिन दौडधुप गर्छन् ।अरु त अरु प्रधानमन्त्री समेत सरकारीलाइ धरासायी बनाउँदै, निजि व्यवसायीलाई फाइदा हुने निर्णय गराउँछ्न।

"सर, बूढो शरीर कतिन्जेल को-कोसँग लडिरहनुहुन्छ"
"बाबु मैलै देखेको सपना पूरा गर्न म फटाह , दुष्टसँग मात्र होइन , आफ्नै परम मित्र र आफू स्यमसँग पनि निरन्तर लडिरहनेछु"।